ERGÜN DOĞAN
HİPER-GERÇEKLİK ÇAĞINDA DON KİŞOT’UN SANRILARI
Kadim Bir Aynanın Dijital Kırılması
Miguel de Cervantes, 17. yüzyılın başında şövalyelik anlatılarının yarattığı kültürel yozlaşmayı ve bireysel deliliği yermek amacıyla bir parodi kaleme aldığında, insanlık tarihinin en trajik laboratuvarlarından birini kurduğunu olasılıkla düşünmemişti. Zaman içinde basit bir taşlama olmaktan çıkarak insanlığın varoluşsal dramını anlatan kült bir metne dönüşen Don Kişot, bugün parodi niteliğini büsbütün aşarak, Cervantes’in tasarladığının çok ötesinde anlam katmanları üretmiştir. Dünün La Mancha ovalarında sıska atı Rocinante ile gezinen o yaşlı asilzade, bugün akıllı telefon ekranlarının başında, sosyal medyada kurmaca bir kimlik inşası peşinde olan ve algoritma kafeslerinin kıskacında yönünü bulmaya çalışan modern bireyin ta kendisidir. Gerçeklikten kopuş, idealizm, pragmatizm ve sınıfsal çelişkiler ekseninde örülen bu başyapıt, 21. yüzyılın hiper-gerçekçi, sinik ve dijitalleşmiş toplumuna ışık tutan devasa bir deniz feneridir.
Algoritmik Yankı Odaları ve Hiper-Gerçeklik
Don Kişot’un deliliği, tavan arasına yığdığı şövalyelik anlatılarından derlenmiş kapalı devre bir dünya görüşünün sonucuydu. Ama Don Kişot, zaman geçtikçe, yalnızca okuduğu kurmacaların hakikat olduğuna inanmakla kalmadı; dış dünyadaki her nesneyi ve olayı da bu kurguya hizmet edecek şekilde bükmeye başladı. Günümüz toplumunda bu durum, sosyal medya algoritmalarının yarattığı yankı odaları ile birebir örtüşmektedir. Modern insan da tıpkı Don Kişot gibi, yalnızca inançlarını, politik doğrularını ve estetik algılarını besleyen kurgularla kuşatılmıştır. Bu kuşatılmışlıkla ideolojik bir evrene hapsolan günümüz bireyi ile şövalyelik mitine sığınan Don Kişot aynı bilişsel kopuşu deneyimlemektedir.
Bu kopuş, Jean Baudrillard’ın ‘hiper-gerçeklik’ kavramıyla daha da derinleşir. Baudrillard’a göre simülasyon, artık gerçeğin yerini almıştır. Don Kişot’un sıradan hanları görkemli şatolar, yel değirmenlerini ise azman devler olarak görmesi, ilkel bir hiper-gerçeklik deneyimidir. Bugünse bizler, gerçekliğin kendisini büsbütün dışlayarak dijital imgeleri ve yapay zekâ tarafından üretilen içerikleri asıl gerçek sayıyoruz. Yel değirmenleri artık somut birer mühendislik yapısı değil, devasa algoritmik duvarlara sıkışmış manipülatif bilgi akışları ve dijital illüzyonlardır. Don Kişot’un gerçeklik algısı gibi, modern toplum da sosyal medya hesapları yoluyla, sanal kimlikleri ve simüle edilmiş yaşamları fiziksel varoluşun önüne koymaktadır.
Dulcinea İllüzyonu ve Arzuya Felsefik Bir Bakış
Don Kişot’un soylu sevgilisi Dulcinea del Toboso, romanda hiçbir zaman bedensel olarak görünmez. O, köylü bir kadın olan Aldonza Lorenzo’nun, Don Kişot’un zihninde kusursuzlaştırılmış, kutsanmış ve erdem abidesi haline getirilmiş bir imajıdır. Don Kişot, hiç görmediği ve aslında var olmayan bu aşkın peşinde yaşamını tehlikeden tehlikeye atar. Bu durum modern insanın influencer kültüründeki platonik arzusu olarak bugüne evrilmiştir. Sosyal medya platformlarında karşımıza çıkan, filtrelenmiş, lüks yaşamlarla bezenmiş ve kusursuzlaştırılmış profiller, modern Dulcinea’larıdır.
Çağımız bireyinin bu gösterişsiz gerçekliği, görkemli gösterme çabası, Don Kişot’un berber leğeninden şövalye miğferi yapmasından farksızdır. Bizler de tıpkı onun gibi, hiç var olmamış kusursuzlukların peşinden koşuyor ve kendi sıradanlığımızı dijital birer şövalye zırhının arkasına gizlemeye çalışıyoruz.
Freudyen bakışa göre arzu, temelde bir eksiklikten doğar. Öznenin kaybettiği ya da hiç sahip olmadığı bir ‘ilk nesne’ye dair bilinçdışı özlem, tüm arzuların motorudur. Don Kişot’unDulcinea’sıtam olarak budur: Ulaşılamaz ve imkânsız. Don Kişot, Aldonza’nın kaba gerçekliğinin yerine yüce bir Dulcinea imgesi inşa eder. Bu imgeyi arzulamak, aslında kendi eksikliğini, yaşlılığını, sıradanlığını inkâr etme biçimidir. Modern sosyal medya kullanıcısı da aynı motivasyona sahiptir. İnsan ötesi bir yere konumlandırdığımız o profiller bizim masalsı Dulcinea’larımızdır. Biz o profilleri değil, kendi yaşamımızdaki eksikliği arzuluyoruz aslında.
Deleuze ve Guattari’ye göre ise arzu eksiklikten doğmaz, devrimcidir, kendi nesnesini üreten bir makinedir. Don Kişot bu anlamda kusursuz bir arzu makinesidir. O, Aldonza’nın bedenini alıp Dulcinea’yı üretir. TikTok, Instagram gibi platformlar, Deleuze & Guattari’nin deyimiyle devasa arzu makineleridir. Bizler bu arzu makineleriyle kendi sıradan bedenimizi, renksiz hayatımızı alıp sanal bir Dulcinea’ya dönüştürürüz. Bu aynı zamanda bir yersiz yurtsuzlaşma halidir. Don Kişot şövalyelik hayalleriyle kendi köyünden ayrılırken, modern insan bedeninden, mahallesinden, bulunduğu zamandan uzaklaşarak profiline göç eder. Ama Don Kişot en azından kendi sanrısının şairi, yalnız bir şövalyeydi. Bizler ise sayısız Dulcinea’mızınçekimine kapılıyoruz ve düşlerimizi algoritmalar yazıyor.
Dördüncü Duvarın Yıkılışı ve Meta-Kurgusal Esaret
Cervantes’in romanın birinci cildinden on yıl sonra yazdığı ikinci cildinde gerçekleştirdiği meta-kurgusal devrim, yani karakterlerin taşrada gezerken kendileri hakkında yazılmış olan birinci cildi okumuş insanlarla karşılaşması, dünya edebiyatında dördüncü duvarın yıkıldığı ilk büyük andır. Bu hamle, karakterleri kendi kurgusallıklarının bilincine varan birer aktöre dönüştürür. Don Kişot, artık sadece kendi sanrılarıyla değil, toplumun onun hakkındaki beklentileriyle de savaşmak zorundadır.
Bu meta-kurgusal yapı, günümüzün The Truman Show veya Matrix vari anlatılarının ötesinde, doğrudan modern insanın gündelik yaşam stratejisini yansıtır. Sosyal medyada bir profil açtığı andan itibaren kendi yaşamının hem yazarı hem oyuncusu hem de okuyucusu olan birey, sürekli olarak dışarıdan nasıl göründüğünü izler. Kurmacalığının bilincinde, toplumsal sahnede bir performansa hapsolur. Don Kişot’un ikinci ciltte, şövalye ruhuna ihanet etmemek için daha radikal maceralara atılması gibi, bugünün insanı da dijital platformlardaki takipçilerinin beklentilerini karşılamak adına kendi gerçekliğine yabancılaşmakta ve elleriyle yaratmış olduğu esaretini derinleştirmektedir.
Altın Çağ Nostaljisi, Sınıfsal İdealizm ve Konformizm
Don Kişot, sık sık mülkiyetin, paranın, senin-benim kavgasının olmadığı, insanların doğayla uyum içinde yaşadığı hayali bir altın çağdan söz eder. Onun şövalyelik arzusu geleceğe değil, geçmişin bu bozulmamış ütopik evrenine yöneliktir. Bu yönüyle Don Kişot, modernitenin getirdiği mekanikleşmeye, yabancılaşmaya ve vahşi kapitalizme karşı ilk romantik başkaldırıdır demek abartı olmaz.
Don Kişot’un sergilediği bu idealizm, sosyolojik bir süzgeçten geçirildiğinde ciddi bir sınıfsal ayrıcalıkla beslenir. Alonso Quijano, geçim derdi olmayan, tarlalarını satıp kitap alabilecek kadar mülk sahibi, feodal sistemin alt tabakasından da olsa bir asilzadedir. Buna karşılık, uşağı Sancho Panza, tamamen hayatta kalma güdüsüyle hareket eden, akılcı, pragmatik ve toprağa bağlı alt sınıfı temsil eder.
Sancho, efendisinin yel değirmenlerini dev gördüğünü, yani delirdiğini gayet iyi bilir. Ancak ona vadedilen bir adanın valiliği uğruna bu çılgınlığın peşinden gitmeye devam eder. Bu durum, kapitalist sistemin işleyiş mekanizmasının özeti gibidir. Günümüz iş dünyasında bireyler, kurumsal yapıların rasyonel olmadığını, küresel ekonomik vizyonların bir çeşit ‘yel değirmeni sanrısı’ olduğunu bilmelerine karşın, maaş, unvan veya kariyer vaatleri uğruna sisteme eklemlenirler. Bu konformist kaygılar, onları, üst sınıfların ekonomik çıkar hedefli kurgusal çılgınlıklarının sadık birer kölesi haline getirir.
Devrimci Delilik mi, Suç Ortaklığı İçeren Akıllılık mı?
Romanın sonuçta sorduğu o sarsıcı soru modern dünyanın en büyük ahlaki çıkmazıdır: Dünya adil bir yer olmadığı için mi Don Kişot delirmelidir, yoksa sadece deliler mi dünyayı adil bir yer yapmaya çalışır? Bugün her adaletsizliği kendi içinde olumlayan, küresel savaşları, iklim krizlerini ve sömürüyü sistemin bir gereği olarak görüp sessiz kalan modern insan, aslında ‘akıllı’ olmanın konforlu teslimiyetini yaşamaktadır. Toplumun normlarına uyum sağlamak adına vicdanını körleştiren bu sinik akıllılık, kolektif bir suç ortaklığıdır. Don Kişot ise her ne kadar yel değirmenlerine çarpınca kemikleri kırılıp yaralansa da haksızlığa uğrayan birini gördüğünde kurumsal hukukun hantallığını beklemeden hemen kılıcına davranmakla paradoksal bir adalet arayışını temsil etmektedir.
Yüzyıl metropollerinin beton duvarları arasında, tamamen rasyonalize edilmiş, mesailere bölünmüş yaşamlarımızda, her şeyin farkında olup hiçbir şey yapmamaktansa, aklımızı yitirip inandığımız doğruların peşinden koşmak daha yüksek bir akıllılık biçimi olabilir. Belki de dünyanın kurtuluşu, Sancho Panza’nın sağduyulu pragmatizminde değil, Don Kişot’un o muazzam, trajik ve ödün vermeyen devrimci deliliğinde saklıdır.
